Dnia 12 września 2025 roku oddział Muzeum Krakowa „Ulica Pomorska” zorganizował 19. obchody Dni Pamięci Ofiar Gestapo. Tegoroczna edycja została poświęcona pamięci krakowianom, ofiarom dwóch totalitaryzmów: nazistowskiego i komunistycznego.

Patronami tegorocznych obchodów została Stanisława Rachwał, członkini ZWZ-AK, więziona przez Niemców w KL Auschwitz i KL Ravensbrück, po wojnie skazana przez komunistów na karę śmierci zamienioną na dożywocie. Drugiego patrona wybierali krakowianie. W plebiscycie został wyłoniony Dominik Jura, który zajmował się konspiracyjną produkcją broni, wykonywał rysunki techniczne półfabrykatów pistoletu maszynowego „Sten” oraz nadzorował jego produkcję. Zamordowany w nieznanych okolicznościach.

W obchodach wzięli udział przedstawiciele władz państwowych i lokalnych, kombatanci, przedstawiciele konsulatu Republiki Federalnej Niemiec, kompania honorowa Wojska Polskiego, poczty sztandarowe Policji, Straży Miejskiej oraz szkół krakowskich. IX Liceum reprezentowali uczniowie z pocztu sztandarowego w składzie: Patryk Zwierz (klasa 4a), Stanisław Danisz (klasa 4e), Maria Pohl (klasa 4d), Milena Mucha (klasa 4e), Amelia Siwosławska (klasa 4e) Angelika Calik (klasa 4e) pod opieką Pani mgr Weroniki Tutaj.

Kraków, 12.09.2025 r., mgr Jolanta Gurtat, opiekun pocztu sztandarowego

Biogramy patronów:

Stanisława Rachwał – Była zamężna z Zygmuntem Rachwałem – komisarzem Policji Polskiej, oficerem Wojska Polskiego, więźniem NKWD, żołnierzem Armii generała Władysława Andersa zmarłym w 1943 roku w Palestynie. Od 1940 roku kierowała łącznością w podporządkowanej Związkowi Walki Zbrojnej siatce wywiadu i kontrwywiadu zorganizowanej w strukturach policji bezpieczeństwa przez pułkownika Romana Sztabę – komendanta Polnische Polizei w Generalnym Gubernatorstwie. Została aresztowana w kwietniu 1941 roku, w związku z zatrzymaniem Aleksandra Bugajskiego „Halnego” – szefa Związku Odwetu Okręgu Krakowskiego ZWZ. W czasie śledztwa w siedzibie krakowskiego gestapo przy ulicy Pomorskiej 2 była bita, rozbierana do naga, kopana po twarzy i głowie. Trafiła do więzienia Montelupich, skąd została wykupiona na przełomie maja i czerwca 1941 roku. Powróciła do pracy w kontrwywiadzie. 3 października 1942 roku została aresztowana po raz drugi. Była przetrzymywana w więzieniu Helclów – kobiecym oddziale krakowskiego więzienia Montelupich. Transportem z 1 grudnia 1942 roku wywieziono ją do obozu koncentracyjnego Auschwitz II. Otrzymała numer więźniarski 26281. Początkowo pracowała fizycznie przy burzeniu domów. W późniejszym czasie, dzięki znajomości języków obcych, otrzymała pracę w Politische Abteilung-Aufnahme. Była zaangażowana w działalność obozowej konspiracji. Wykorzystując prowadzone przez siebie ewidencje przedmiotów osobistych odbieranych nowoprzybyłym więźniarkom sporządzała tajne raporty zawierające „datę przybycia transportu, nazwę miejscowości z której pochodził transport oraz ilość osób”. 18 stycznia 1945 roku została ewakuowana KL Ravensbrück. W marcu tegoż roku trafiła do Neustadt-Glewe. Została wyzwolona 2 maja tego samego roku. Po trzytygodniowym pobycie w szpitalu powróciła do Krakowa. W czerwcu 1945 roku zaangażowała się w działalność podziemia antykomunistycznego. Początkowo była związana z Brygadami Wywiadowczymi Delegatury Sił Zbrojnych, a następnie – od września 1945 roku – Wydziałem Informacji Zarządu Obszaru Południowego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Od sierpnia 1946 roku ukrywała się. Została rozpoznana i aresztowana w Warszawie 30 października 1946 roku. 29 września 1947 roku Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie skazał ją na karę dożywotniego więzienia. Wyrok ten – jako zbyt łagodny – uchylony został przez Najwyższy Sąd Wojskowy. 30 grudnia tego samego roku, w czasie powtórnego procesu, Stanisława Rachwałowa została skazana na karę śmierci, utratę praw publicznych i obywatelskich oraz przepadek mienia. Decyzją Bolesława Bieruta kara ta została zamieniona na dożywocie. Była więziona w Krakowie, Inowrocławiu, bydgoskim Fordonie oraz Grudziądzu. Wolność odzyskała w wyniku amnestii 30 października 1956 roku. Przez szereg lat była inwigilowana przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa. Zmarła 18 października 1985 roku w Rzeszowie.

Dominik Jura – od 1942 r. brał udział w tworzeniu komórki Armii Krajowej o kryptonimie „Ubezpieczalnia”, zajmującej się konspiracyjną produkcją uzbrojenia. Pracował jako kierownik warsztatów samochodowych firmy „Sypniewski i Jakubowski” przy ul. Mogilskiej 97 w Krakowie, których był inwestorem. Przyjęła ona konspiracyjną nazwę  „Montownia nr 5” i produkowano w niej pistolety maszynowe „Sten”. Współfinansował tu budowę hali fabrycznej (750 m2)z podziemnymi magazynami i strzelnicą. Od 1943 r. był w tym miejscu zatrudniony jako zastępca do spraw technicznych dowódcy „Ubezpieczalni”. Wykonywał rysunki techniczne półfabrykatów pistoletu maszynowego „Sten” oraz nadzorował jego produkcję. Jesienią 1943 r. uczestniczył w jego pierwszym próbnym strzelaniu. Aresztowany został 30.04.1944 r. w domu swojej żony Danuty z domu Oskarbska, przy ul. Leśnej w  Myślenicach. Był kilkukrotnie bardzo brutalnie przesłuchiwany w Komendzie Gestapo przy ul. Pomorskiej,  gdzie złamano mu min rękę. Został osadzony w więzieniu przy ul. Montelupich. Jego nazwisko znajduje się na Obwieszczeniu z listą osób skazanych na karę śmierci z 28.05.1944 r. pod numerem 55. Został zamordowany w wieku 34 lat w nieznanych okolicznościach. Po wojnie, upamiętniono go na okolicznościowej tablicy na ścianie budynku przy ul. Mogilskiej 97 w Krakowie, poświęconej konspiracyjnej fabryce broni „Montownie nr 5”.